Κοινωνική απελευθέρωση και κοινωνική ισότητα σημαίνει ενεργειακή απελευθέρωση και ενεργειακή ισότητα. Σημαίνει υδρογονοενέργεια

 

Κοινωνική απελευθέρωση και κοινωνική ισότητα σημαίνει ενεργειακή απελευθέρωση και ενεργειακή ισότητα.

Σημαίνει υδρογονοενέργεια

 

Γράφει ο Κώστας Λάμπος

Διδάκτωρ οικονομικών επιστημών του

FREIE UNIVERSITAET BERLIN

https://biblionet.gr/k%C3%B3stas-l%C3%A1mpos-c35266,

claslessdemocracy@gmail.com,

 

«Ανώτερο πράγμα κι’ από την αλήθεια είναι το θάρρος να την πεις και να την γράψεις»

Αριστομένης

 

«Μπορεί να ανήκετε σ’ εκείνους τους ανθρώπους που νομίζουν ότι η ενέργεια του υδρογόνου είναι μια φαντασίωση κάποιων μελλοντολόγων ή κάποιων άλλων συγγραφέων επιστημονικής φαντασίας.

Ή, στην καλύτερη περίπτωση, μπορεί να την θεωρείτε ως μια πολλά υποσχόμενη μελλοντική τεχνολογία που, αν κάποτε εφαρμοστεί, αυτό θα γίνει στο μακρινό μέλλον. Εάν όντως σκέφτεστε μ’ αυτόν τον τρόπο, ξανασκεφτείτε το σοβαρά… Φανταστείτε έναν κόσμο στον οποίο η … (ανθρωπότητα) κέρδισε την ελευθερία της από το πετρέλαιο…

Μπορούμε να χτίσουμε αυτόν τον κόσμο μέσα σε δέκα χρόνια με την υπάρχουσα τεχνολογία… Φανταστείτε έναν κόσμο στον οποίο η (ανθρωπότητα) αποφάσισε να ξεπεράσει την ενεργειακή και την κλιματική κρίση που απειλεί την… (ύπαρξή) της. Μπορούμε να χτίσουμε αυτόν τον κόσμο σήμερα με συνειδητές επιλογές και πολιτική βούληση», αναφέρεται στο:

Jerry Brown, Rinaldo Brutoco και James Cusumano, Freedom From Mid-East Oil, Edition of World Business Academy, 2007

 

Καθημερινά ακούμε για το ενεργειακό πρόβλημα, από πολιτικούς, ‘ειδικούς ενεργειολόγους’, δημοσιογράφους, παπαγαλάκια της εξουσίας και λοιπούς ινστρούχτορες, χωρίς ωστόσο να τολμούν να αναζητήσουν λύσεις, παρ’ ότι όλοι γνωρίζουμε πως ενέργεια από ορυκτά καύσιμα και απάνθρωποι και καταστροφικοί πόλεμοι αποτελούν την όψη του ίδιου νομίσματος, με το οποίο οι πλούσιοι γίνονται πλουσιότεροι και οι φτωχοί φτωχότεροι. Ανυπότακτοι, όμως  επιστήμονες με ακέραιη την κοινωνική και επιστημονική τους συνείδηση έχουν εδώ και δεκαετίες δημιουργήσει την εναλλακτική μορφή ενέργειας με την συνδυασμένη συμπληρωματική συνεργασία των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, (ΑΠΕ),  όπως ο ήλιος, ο άνεμος, η γεωθερμία, η δύναμη των κυμάτων κ.λπ κλπ. Αυτές οι  πηγές ενέργειας μπορούν σε αποκεντρωμένη σε επίπεδο καταναλωτή ενέργειας να παράξουν φτηνή ηλεκτρική ενέργεια, με την οποία μπορεί, όπως λ.χ. με την ηλεκτρόλυση του νερού, να αποσπαστεί το υδρογόνο που είναι ανεξάντλητο στο περιβάλλον μας και στο Σύμπαν και ως καύσιμη πρώτη ύλη να δώσουν, καταργώντας τα πανάκριβα συγκεντρωτικά ενεργειακά μονοπώλια, να εξασφαλίσουν, στον κάθε αυτοπαραγωγό και ταυτόχρονα καταναλωτή ενέργειας, άφθονη, φτηνή, καθαρή και ασφαλή ηλεκτρική ενέργεια, με την οποία θα μπορεί να ευημερούν άτομα, κοινωνίες, χώρες και ανθρωπότητα χωρίς να αναγκάζονται να υποτάσσονται στα συγκεντρωτικά ενεργειακά μονοπώλια και στους πολιτικούς τους υπαλλήλους. Αυτός άλλωστε είναι και ο λόγος που κανένα κόμμα, όπως και κανένας ακαδημαϊκός, ή σσυστημικός διανοούμενος που σιτίζεται στο Πρυτανείο της εξουσίας του Κεφαλαίου δεν τολμάει να καταγγείλει τα ορυκτά καύσιμα και τα συγκεντρωτικά ενεργειακά δίκτυα που ελέγχουν τις οικονομίες των επιμέρους κοινωνιών και της ανθρωπότητας συνολικά. Γι’ αυτό κανένας δεν αναφέρεται στην υδρογονοενέργεια και κανένας δεν μιλάει για κοινωνική αλλαγή, αλλά όλοι μιλούν για ‘πολιτική αλλαγή’, που σημαίνει πως όλοι βάζουν υποψηφιότητα για διαχειριστές του κεφαλαίου, κι’ ας τάζουν λαγούς με πετραχήλια. Όμως όλο και περισσότερο, όλο και περισσότεροι αντιλαμβάνονται πως την λύση θα την δώσει η Ενιαία Κινηματική Κοινωνία και όχι τα δημιουργήματα της τακτικής του κεφαλαίου με το divinede et impera, δηλαδή τα νόθα συστημικά μικροκινήματα.

*

Το είδος και η ποσότητα των πηγών ενέργειας που κάθε φορά μπορούσαν και μπορούν να αξιοποιούν οι άνθρωποι καθόριζαν και καθορίζουν ακόμα την ποιότητα και την επάρκεια-ανεπάρκεια των μορφών ενέργειας που χρησιμοποιούν και σε συνδυασμό με το είδος και τον τρόπο κοινωνίας και επικοινωνίας των ανθρώπων καθόριζαν την εξέλιξη των επιμέρους κοινωνιών και διαμόρφωναν πάντα και συνεχίζουν να διαμορφώνουν το αποτύπωμα του ανθρώπινου πολιτισμού. Αυτή η διαδικασία βρίσκεται σήμερα σε κρίσιμη φάση.

Το κρισιμότερο πρόβλημα της εποχής μας είναι, χωρίς καμιά αμφιβολία, το ενεργειακό. Κι αυτό, γιατί το υφιστάμενο ενεργειακό σύστημα των ορυκτών καυσίμων δεν μπορεί να καλύψει ούτε τις βασικές ανάγκες της ανθρωπότητας, επειδή η ενέργεια αυτή:

1. Είναι πολύ ακριβή, με αποτέλεσμα να την στερείται απόλυτα ή σχετικά το μεγαλύτερο μέρος του ανθρώπινου πληθυσμού.

2. Ρυπαίνει επικίνδυνα το περιβάλλον και υποβαθμίζει τους όρους ζωής στον πλανήτη.

3. Πυροδοτεί αλλεπάλληλους καταστροφικούς πολέμους για τον έλεγχο των ενεργειακών πηγών.

Η τρέχουσα πολύμορφη, πολυεπίπεδη και πολυδιάστατη παγκόσμια κρίση του καπιταλισμού δεν είναι παρά οι αντικατοπτρισμοί και οι παρενέργειες της ενεργειακής κρίσης, τα χαρακτηριστικά της οποίας αποτελούν αποτύπωμα των χαρακτηριστικών του ενεργειακού συστήματος που στηρίζεται στα ανισοκατανεμημένα, πανάκριβα, επικίνδυνα, ρυπογόνα και ανεπαρκή ορυκτά καύσιμα. Ο καπιταλισμός, που οικοδομήθηκε πάνω στο ενεργειακό σύστημα των ορυκτών καυσίμων και εξελίχθηκε ως ύβρις ενάντια στη Φύση και στην Ανθρωπότητα, οδεύει ολοταχώς, όπως ο ‘Τιτανικός’, στη μοιραία σύγκρουσή του με την πραγματικότητα που ο ίδιος δημιούργησε, αυτήν της αμετάκλητα φθίνουσας διαθέσιμης ποσότητας του «μαύρου χρυσού», της ραγδαία αυξανόμενης τιμής του και της ανεπίστρεπτα διογκούμενης περιβαλλοντικής καταστροφής.

Ο καπιταλισμός, στις φλέβες του οποίου κυλάει πετρέλαιο και τρέφεται με τις σάρκες της εργαζόμενης ανθρωπότητας, πάσχει από ένα είδος αθεράπευτης κερδομανιακής βουλιμίας, που οξύνει συνεχώς την καταστροφικότητά του. Όλοι οι πόλεμοι του 20ού αιώνα έγιναν για τα πετρέλαια της Μέσης Ανατολής, της ‘παγκόσμιας ενεργειακής τράπεζας’, για τον έλεγχο της Ευρασίας με στόχο την παγκόσμια ηγεμονία του καπιταλισμού, πότε με τη μορφή του γερμανισμού, ως Drang nach Osten, ως Ostpolitik και ως θλιβερός Blitzkrieg του Τρίτου Ράιχ, και πότε με τη μορφή του αμερικανισμού, ως New Deal και με εργαλείο τον βίαιο μιλιταριστικό ιμπεριαλισμό και τώρα με την εξ ίσου βίαιη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση.

Τώρα, όμως, τα ψέματα τελειώνουν μαζί με τα κοιτάσματα των ορυκτών καυσίμων. Οι εγκέφαλοι του καπιταλισμού το γνωρίζουν και, παρά τις φωνές κάποιων να αλλάξει ενεργειακή πορεία ‘ο Τιτανικός της αγοράς’, ο σκληρός πυρήνας της παγκοσμιοποίησης, ως αμερικανισμός, φαίνεται να μην μπορεί να ξεπεράσει την πετρελαιομανιακή κατάθλιψή του και γι’ αυτό, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, ετοιμάζεται, με ένα νέο παγκόσμιο καταστροφικότερο πόλεμο στη γεωγραφική περιοχή του μαύρου χρυσού, να δώσει την οριστική λύση στο πρόβλημα της ενεργειακής κυριαρχίας. Είναι προφανές πως ο στόχος του είναι τριπλός:

Πρώτον, να εξασφαλίσει τον αποκλειστικό έλεγχο πάνω σε όλα τα υφιστάμενα κοιτάσματα ορυκτών καυσίμων, για να εξαρτά με το μονοπώλιο της ενέργειας ολόκληρο τον πλανήτη.

Δεύτερον, να εξουδετερώσει, να εμποδίσει τη μεταξύ τους συνεργασία, να καθυποτάξει και στην ανάγκη να διαλύσει, τους ανταγωνιστές του και επίδοξους παγκόσμιους ηγεμόνες που παίρνουν θέση ως νεογερμανισμός, νεοτσαρισμός και νεοκινεζισμός.

Τρίτον, για να σφετεριστεί τις νέες μορφές ενέργειας και μ’ αυτό να δαμάσει, να αποδεκατίσει και να καθυποτάξει σε καθεστώς Μεσαίωνα την εργαζόμενη ανθρωπότητα.

Η ανθρωπότητα, όμως, συνειδητοποιεί σταδιακά πως η Φύση διαθέτει πλήθος εναλλακτικών λύσεων για το ενεργειακό της πρόβλημα, οι οποίες μπορούν σήμερα, στον 21ο αι., και χάρη στην κοινωνικά δημιουργημένη και συσσωρευμένη επιστημονική γνώση και εξελιγμένη τεχνολογία, να την απαλλάξουν από τη φτώχεια, τη βία, τον Φόβο, την πείνα και την καταστροφή. Η συμμαχία Ανθρωπότητας και Φύσης μπορεί να απαλλάξει και τις δυό από την καταστροφική μανία του καπιταλισμού, προϋπόθεση ικανή και αναγκαία για να αποκατασταθεί η ενότητα, η συνεργασία και η αρμονία στη σχέση μεταξύ κοινωνίας-ανθρωπότητας και Φύσης.

Οι εναλλακτικές, οι ήπιες, οι ανανεώσιμες πρωτογενείς και δευτερογενείς πηγές ενέργειας μπορούν συνδυαζόμενες να απαλλάξουν την ανθρωπότητα από το εξουσιαστικό ενεργειακό σύστημα των ορυκτών καυσίμων και να προσφέρουν σε όλους τους κατοίκους του πλανήτη άφθονη, φτηνή, ασφαλή και καθαρή ενέργεια. Είναι προφανές πως μια τέτοια θεμελιακή αλλαγή στο ενεργειακό σύστημα θα προκαλέσει ριζικές αλλαγές στην οικονομία και στην κοινωνία, πράγμα που θα τις απαλλάξει και από τον καταστροφικό καπιταλισμό και θα ανοίξει ορίζοντες για έναν καλύτερο κόσμο και έναν νέο ανθρώπινο πολιτισμό, τον οικουμενικό ουμανιστικό πολιτισμό.

Στην καρδιά αυτής της νέας ενεργειακής προοπτικής βρίσκεται το υδρογόνο, το οποίο ήταν μέχρι πρόσφατα πολιτικός κρατούμενος της εξουσίας των ορυκτών καυσίμων. Η γνώση, όμως, που στο μεταξύ αποκτήθηκε, χάρη στις άοκνες και επίπονες προσπάθειες ανυπότακτων επιστημόνων, ερευνητών, τεχνικών και εμπειροτεχνών, έφερε το υδρογόνο στον οπτικό ορίζοντα και στη συνείδηση της ανθρωπότητας ως την ενεργειακή δύναμη που μπορεί να αλλάξει συθέμελα την αρχιτεκτονική της οικονομίας, της κοινωνίας και της ανθρωπότητας.

Ζούμε τις ιστορικές στιγμές μιας νέας μεγάλης επιστημονικοτεχνικής και ταυτόχρονα κοινωνικής επανάστασης, ως συνέπεια της ενεργοποίησης της μεγάλης αντίθεσης μεταξύ των καθυστερημένων καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής και των προχωρημένων παραγωγικών δυνάμεων που ασφυκτιούν μέσα στα περιορισμένα όρια του καπιταλιστικού συστήματος, η οποία αντίθεση φέρνει πάντα μαζί της τον θάνατο του παλιού και τη γέννηση του καινούργιου κόσμου.

Το συγκεντρωτικό ενεργειακό σύστημα που χτίστηκε πάνω στα ορυκτά καύσιμα και εκφράζεται ως μια ολιγαρχική, συγκεντρωτική, καταστροφική και απάνθρωπη οικονομική και πολιτική εξουσία αποτελεί το ένα σκέλος της αντίθεσης που θέλει να διατηρήσει τις καθυστερημένες παραγωγικές σχέσεις, ακόμα και όταν το μεγαλύτερο μέρος της ανθρωπότητας λιμοκτονεί, ο πλανήτης καταστρέφεται και η ζωή απειλείται.

Οι συνδυασμένες ανανεώσιμες πηγές ενέργειαςμε κέντρο το υδρογόνο, ως πηγή άφθονης, φτηνής και καθαρής ενέργειας για όλους, σε συνδυασμό με τη σύγχρονη επιστημονικά έγκυρη και κοινωνικά χρήσιμη γνώση και την ειρηνική-απελευθερωτική τεχνολογία, με αιχμή την τεχνολογία της πληροφορικής και του υδρογόνου, αποτελούν τη συμπύκνωση του άλλου σκέλους της αντίθεσης που εκφράζει τις νέες δυνατότητες των παραγωγικών δυνάμεων. Στην πραγματικότητα, μιλάμε για την αντίθεση ανάμεσα στο ελάχιστο, για τις ενεργειακές ανάγκες της ανθρωπότητας, πετρέλαιο και στο ανεξάντλητο και διάσπαρτο παντού υδρογόνο και την απεριόριστη υδρογονοενέργεια, ή για την αντίθεση μεταξύ των ‘πέντε-δέκα’ ενεργειακών κολοσσών και ολόκληρης της εργαζόμενης ανθρωπότητας.

Αυτή η αντίθεση πρέπει να λυθεί, και θα λυθεί, στο πεδίο της κοινωνικής σύγκρουσης των δυνάμεων που στοιχίζονται πίσω από τα δυο σκέλη αυτής της θεμελιακής αντίθεσης, δηλαδή των δυνάμεων της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού που οραματίζονται και αγωνίζονται για ένα καλύτερο κόσμο από τη μια μεριά, και των δυνάμεων του σκοταδισμού, της συντήρησης και της απάνθρωπης και καταστροφικής καπιταλιστικής εξουσίας που οδηγεί την ανθρωπότητα στην καπιταλιστική βαρβαρότητα από την άλλη μεριά.

Οι δυνάμεις του κεφαλαίου, που στοιχίζονται πίσω από το ένα σκέλος της παραπάνω αντίθεσης, βλέπουν την εξουσία τους να απειλείται από την υδρογονοενέργεια και, επειδή δεν μπορούν να την αποτρέψουν, κάνουν ό,τι μπορούν για να την ελέγξουν. Οι δυνάμεις που ακουμπάνε τις ελπίδες τους στις νέες ειρηνικές τεχνολογίες που απελευθερώνουν την επικοινωνία, ενεργοποιούν τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και ανοίγουν τον δρόμο για την άμεση δημοκρατία και για ένα καλύτερο κόσμο.

Ο Αρχιμήδης δίδαξε στην ανθρωπότητα πως, για να κινήσει τη Γη, χρειάζεται, πέρα από την ιδέα να την κινήσει, κάπου να πατήσει και να ακουμπήσει το υπομόχλιο ώστε με την πολλαπλασιαστική, διά του μοχλού, δύναμη της βαρύτητας, να μπορέσει να την κινήσει. Κατ’ αναλογία, αν η ανθρωπότητα θέλει να κουνήσει από τη θέση του και να ανατρέψει τον καπιταλισμό, χρειάζεται, πέρα από τις επαναστατικές θεωρίες και τις φλύαρες πολιτικές ιδεολογίες, ένα καινούργιο τόπο, μια καινούργια αμεσοδημοκρατική κοινωνική πραγματικότητα για να πατήσει, και στη συνέχεια χρειάζεται ένα εργαλείο, τον μοχλό της ανατροπής του καπιταλισμού, και αυτός ο μοχλός φαίνεται να είναι η ελεύθερη υδρογονοενέργεια. Αυτό το εργαλείο στα χέρια μιας αποφασισμένης, σταδιακά, επίπονα και επίμονα αυτοπροσδιοριζόμενης, αυτοθεσμιζόμενης, αυτοδιευθυνόμενης κοινωνίας, μπορεί να δημιουργήσει βήμα-βήμα, για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία, την αναγκαία υλική βάση, το έδαφος πάνω στο οποίο θα χτιστεί η ενεργειακή και κατ’ επέκταση και η κοινωνική ισότητα που, επίσης σταδιακά, επίπονα και επίμονα, θα πάρει την ολοκληρωμένη μορφή της Άμεσης Δημοκρατίας και της Αταξικής Κοινωνίας.

Αυτός ο μοχλός για τη μετακίνηση-ανατροπή του καπιταλισμού που δεν είναι παρά η νέα επανάσταση της Πληροφορίας, του Υδρογόνου και της Άμεσης Δημοκρατίας που έχουν ήδη ξεκινήσει είναι το αντικείμενο αυτού εδώ του άρθρου, με την ελπίδα πως θα συμβάλει στον προβληματισμό και στη συνειδητοποίηση ότι στα χέρια μας κρατάμε τη ζωή μας, τη ζωή του κοινού σπιτιού μας, του πλανήτη Γη και το μέλλον μας, αλλά και με την προσδοκία πως θα σταθούμε αντάξιοι αυτού του χρέους.

Η υδρογονοενέργεια δεν είναι πια ένα όραμα, γιατί είναι ήδη μια απτή πραγματικότητα που αρνείται, αν και πιέζεται αφόρητα, να υποταχθεί στις δυνάμεις της αλλοτρίωσης της εργαζόμενης κοινωνίας, της καταστροφής του περιβάλλοντος, της βίας των πολέμων και της καπιταλιστικής βαρβαρότητας. Για να δώσει το ανεξάντλητο και διάσπαρτο σε κάθε γωνιά του πλανήτη υδρογόνο ελεύθερη, άφθονη, ασφαλή και καθαρή υδρογονοενέργεια, τη μόνη που μπορεί να απελευθερώσει την ανθρωπότητα από τα δεσμά της ανάγκης και του καπιταλισμού, περιμένει από τις δυνάμεις της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού να εμποδίσουν το κεφάλαιο που θέλει να σφετεριστεί ένα ελεύθερο αγαθό και να το μετατρέψει σε εμπόρευμα και σε καινούργιες αλυσίδες μιας νέας μεσαιωνικής σκλαβιάς.

Οι επιστήμες, η έρευνα και η τεχνολογία έχουν λύσει όλα τα τεχνικά προβλήματα για την παραγωγή υδρογόνου και ελεύθερης υδρογονοενέργειας, της μόνης πράσινης ενέργειας, για αυτοκατανάλωση, από το επίπεδο του νοικοκυριού μέχρι της Κοινότητας, του Δήμου, της Περιφέρειας, της χώρας και της ανθρωπότητας ολόκληρης. Η ενεργειακή ανεξαρτησία είναι πια μια πραγματική δυνατότητα για τον καθένα μας, για την κοινωνία μας και για την ανθρωπότητα. Η ενεργειακή ανεξαρτησία οδηγεί στην ενεργειακή ισότητα, και αυτή με τη σειρά της, σε συνθήκες άμεσης δημοκρατίας, οδηγεί στην κοινωνική ισότητα, χωρίς την οποία δεν μπορεί να υπάρξει ισηγορία, ισονομία, ισοπολιτεία, ελευθερία, δημοκρατία και ειρήνη.

Όπως είναι γνωστό, η καπιταλιστική ανάπτυξη κινήθηκε παράλληλα με την ανάπτυξη του ενεργειακού συστήματος που έχει ως βάση του τα ορυκτά καύσιμα και γι’ αυτό περιορίστηκε σ’ εκείνες τις ελάχιστες περιοχές του πλανήτη που είχαν στο υπέδαφός τους ορυκτά καύσιμα, ή έλεγχαν τα κοιτάσματα των ορυκτών καυσίμων και τη ροή της ηλεκτρικής ενέργειας. Αντίθετα, η έλλειψη ανάπτυξης στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη οφείλεται στο γεγονός της έλλειψης ενεργειακών πηγών και υποδομών που θα τροφοδοτήσουν με την αναγκαία ηλεκτρική ενέργεια τις παραγωγικές προσπάθειες των τοπικών κοινωνιών, πράγμα που συνδέεται άμεσα και ευθέως με τη φύση του υφιστάμενου συγκεντρωτικού μονοπωλιακού ενεργειακού συστήματος των ορυκτών καυσίμων.

Η συνειδητοποίηση των ανεξάντλητων δυνατοτήτων που προσφέρουν οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας που βρίσκονται παντού στον πλανήτη, και ιδιαίτερα το υδρογόνο, ανοίγει για τις τοπικές κοινωνίες απεριόριστους ορίζοντες ανάπτυξης για την καθολική ευημερία. Η κοινωνικοποίηση των ενεργειακών πηγών και υποδομών και η πλήρης αποκέντρωση της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, η οποία εξ αιτίας της απόλυτης διασποράς του υδρογόνου και της απλής και χαμηλού κόστους τεχνολογίας παραγωγής υδρογονοενέργειας καθιστά την ενέργεια ένα σχεδόν ελεύθερο αγαθό που μπορεί να εξασφαλίσει ενεργειακή αυτονομία σε κάθε χρήστη και συνεπώς ενεργειακή ισότητα, η οποία μπορεί να εγγυηθεί και για την κοινωνική ισότητα.

Το κεφάλαιο, βέβαια, επιχειρεί να συσκοτίσει και να επιβραδύνει την ανερχόμενη πραγματικότητα της υδρογονοενέργειας ως ελεύθερου αγαθού και μιλά για συμπληρωματικότητα στο υφιστάμενο συγκεντρωτικό ενεργειακό σύστημα, για ένταξη της υδρογονοενέργειας στην οικονομία της αγοράς, την οποία αποκαλούν ευφημιστικά και οικονομία του υδρογόνου, για να καλύψουν τον ρόλο του υποκειμένου της καπιταλιστικής οικονομίας.

Το υδρογόνο, όμως, δεν είναι υποκείμενο, και η σημερινή οικονομία που κινείται με τα ορυκτά καύσιμα δεν είναι παρά το αντικείμενο πλουτισμού κάποιου υποκειμένου με τη μορφή του μεμονωμένου επιχειρηματία, της τάξης των καπιταλιστών, του καπιταλιστικού κράτους και του σκληρού πυρήνα της καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης. Στη μετακαπιταλιστική περίοδο της ανθρωπότητας, υποκείμενο της αυτοδιαχειριζόμενης οικονομίας θα είναι η ίδια η αυτοδιευθυνόμενη κοινωνία, για να διασφαλίζονται η κοινωνική ισότητα, η καθολική ευημερία, η ελευθερία, η άμεση δημοκρατία και η οικουμενική ειρήνη. Και επειδή η οικονομία είναι ή των καπιταλιστών ή της κοινωνίας, γι’ αυτό ο όρος οικονομία του υδρογόνου είναι παραπλανητικός και, αν δεν στοχεύει στη χειραφέτηση της κοινωνίας, τότε διευκολύνει στο να κρατήσει την κοινωνία μακριά από την οικονομία, για να μη γίνει ποτέ η οικονομία υπόθεση ολόκληρης της αυτεξούσιας κοινωνίας.

Το βιβλίο Η οικονομία του υδρογόνου του Jeremy Rifkin[1] είναι ίσως το μοναδικό βιβλίο στον κόσμο που ανάδειξε, πριν από δυό δεκαετίες περίπου, τη μεγάλη σημασία του υδρογόνου, αλλά θεωρώ πως ο ρόλος, που ο Ρίφκιν επιφυλάσσει για το υδρογόνο, ως συμπληρωματική πηγή ενέργειας στα ορυκτά καύσιμα αδικεί και τον ίδιο και το υδρογόνο. Βέβαια, οι αναγνώστες αυτού του σημαντικού βιβλίου οφείλουμε πολλά στον συγγραφέα του, αλλά η θέση μου είναι πως το υδρογόνο μπορεί, όχι απλά να συμπληρώσει και να διευκολύνει το ενεργειακό σύστημα των ορυκτών καυσίμων, αλλά να απαλλάξει οριστικά την ανθρωπότητα από τα ορυκτά καύσιμα και στη θέση τους να βάλει ένα άλλο ενεργειακό σύστημα που θα προσφέρει άφθονη, φτηνή και καθαρή ενέργεια στον καθένα, από κοινού και ανεξάρτητα, και αυτό στηρίζεται στα συμπεράσματα των επιστημονικών ερευνών και των πολλών εφαρμογών των τελευταίων πενήντα χρόνων.

Είναι αυτή η πραγματικότητα που οι δυνάμεις της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού συνειδητοποιούν σταδιακά, πως η υδρογονοενέργεια αποτελεί καταλυτικό παράγοντα απελευθέρωσης της οικονομίας και της κοινωνίας από τα ορυκτά καύσιμα και συνεπώς από το αντικοινωνικό και καταστροφικό κεφάλαιο, https://www.youtube.com/watch?v=bnZkh9Da3cE,

Όμως οφείλουμε να γνωρίζουμε όλοι πως το κεφάλαιο δεν είναι πράγμα, κτίρια, χρήματα, μετοχές, μηχανήματα, αλλά μια συγκεκριμένη κοινωνική σχέση στην οποία οι ελάχιστοι, το 1%, κυβερνάνε, για το αποκλειστικό τους συμφέρον, τις κοινωνίες και την ανθρωπότητα, το 99%. Οφείλουμε επίσης να γνωρίζουμε πως αυτή η κοινωνική σχέση πηγάζει από την αποξένωση της εργαζόμενης κοινωνίας από την παραγωγική της βάση, γεγονός που συντελείται χάρη στον θεσμό της ατομικής ιδιοκτησίας πάνω στα μέσα παραγωγής, οπότε κατάργηση του κεφαλαίου χωρίς την επανασυγκόλληση της παραγωγικής βάσης της εκάστοτε κοινωνίας και της ανθρωπότητας συνολικά, και της κοινωνικής αυτοδιεύθυνσης, στην μορφή της άμεσης δημοκρατίας και στα πλαίσια του αταξικού ουμανιστικού πολιτισμού  δεν νοείται.

Και φυσικά, ως ατομική ιδιοκτησία δεν νοούνται οι πλασματικές ιδιοκτησίες, όπως ένα σπίτι, ένα αυτοκίνητο, ή ένα χωραφάκι, που με την εργασία του ‘ιδιοκτήτη τους’ με το ζόρι καταφέρνουν να ζήσουν την οικογένειά τους, αλλά οι πραγματικές ιδιοκτησίες που με την εκμετάλλευση ξένης εργατικής και πνευματικής δύναμης δημιουργούν τεράστιο πλούτο, που μεταμορφώνεται σε τεράστια εξουσία πάνω στους ανέργους, στους επισφαλείς εργαζόμενος, τους αυτοαπασχολούμενους και πλασματικούς ‘επιχειρηματίες’ και στην κοινωνία.

---

[1] Rifkin Jeremy, H Οικονομια του Υδρογόνου, ΛΙΒΑΝΗΣ, Αθήνα 2003

 

 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ

 

ΝΗΣΙΔΕΣ: ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΔΡ ΚΩΣΤΑ ΛΑΜΠΟΥ

Στις 19 Μαρτίου 2026 λύθηκε η συνεργασία του Δρ Κώστα Λάμπου με τις εκδόσεις Νησίδες. Στο εξής οι Νησίδες δεν θα πουλούν και δεν θα διακινούν τα βιβλία:

• Άμεση δημοκρατία και αταξική κοινωνία

 

 

• Ποιος φοβάται το υδρογόνο;

 

ΚΩΣΤΑΣ ΛΑΜΠΟΣ :  ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ. Η συνεργασία μου με τις εκδόσεις ΝΗΣΙΔΕΣ έληξε. Τα παραπάνω βιβλία μου, εφεξής θα πωλούνται και θα διακινούνται με ΜΕΙΩΜΈΝΕΣ ΤΙΜΈΣ από το: 

ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ.

Θεμιστοκλέους37

10677  ΕΞΑΡΧΕΙΑ

Τηλ. :   21036802644

E-mail. koukkida.edit@yahoo.gr 

Ατομική ιδιοκτησία, κοινωνία, πολιτικά δικαιώματα και πολιτισμός

 

 

Ατομική ιδιοκτησία,  

κοινωνία, πολιτικά δικαιώματα και πολιτισμός

 

Γράφει ο Δρ. Κώστας Λάμπος

claslessdemocracy@gmail.com, 

 

 

Η ατομική ιδιοκτησία εξαχρειώνει τους ιδιοκτήτες. Για το καλό των πλουσίων πρέπει να την ξεφορτωθούμε.

Όσκαρ Ουάιλντ^[1]

 

Γνώση χωρίς δικαιοσύνη πρέπει να ονομάζεται πανουργία και όχι εξυπνάδα.

Πλάτων

 

Στις προκαπιταλιστικές κοινωνίες οι οικονομικές ρυθμίσεις ήταν ενσωματωμένες στις κοινωνικές σχέσεις, ενώ με την ανάδυση της οικονομίας της αγοράς οι κοινωνικές σχέσεις υποτάσσονται στις οικονομικές επιταγές. Η οικονομία της αγοράς οδηγεί σταδιακά στην αγοραιοποίηση της κοινωνίας.

Καρλ Πολάνυι^[2]

 

Σκεφτείτε πέρα από τα παιδιά, τα εγγόνια και τα δισέγγονά σας. Μην είστε εγωιστές και κοντόφθαλμοι. Σκεφτείτε και τα δισέγγονα των δισεγγόνων σας, τις μελλοντικές γενιές.

Satsok Sopmal^[3]

 

Η φύση ανήκει σε όλους εξίσου, ακόμα και στις μελλούμενες γενεές. Δεν μπορεί να ανήκει σε κανένα ατομικά ή να την εκμεταλλεύεται κανένας ατομικά.

Γιώργος Κολέμπας^[4]

 

Όπου δεν υπάρχει ιδιοκτησία, δεν υπάρχει αδικία.

Τζον Λοκ

 

 

Οι έρευνες της σύγχρονης κοινωνικής ανθρωπολογίας καταλήγουν, σε πείσμα των σκοταδιστικών μύθων[5] και των εξουσιαστικών ιδεολογιών, στο συμπέρασμα ότι ο άνθρωπος είναι από τη φύση του κοινωνικό όν και ότι δεν νοείται άνθρωπος εκτός κάποιας οργανωμένης και κατά κάποιον τρόπο αυτοδιευθυνόμενης συλλογικότητας που αποσκοπεί στην ασφάλεια, στην ευημερία και στην ευτυχία όλων ανεξαίρετα των μελών της. Αυτές οι σχέσεις αμοιβαιότητας μεταξύ ατόμων και της κοινωνίας τους «επανεμφανίζονται με αξιοσημείωτη συνέπεια στις κοινωνίες όλων των περιόδων και όλων των περιοχών, και οι αναγκαίες προϋποθέσεις για την επιβίωση των κοινωνιών εμφανίζονται σταθερά οι ίδιες: Η ανθρώπινη οικονομία θεμελιώνεται στις κοινωνικές σχέσεις, ο άνθρωπος δεν δρα για να διασφαλίσει το ατομικό του συμφέρον με την κατοχή υλικών αγαθών, αλλά για να διασφαλίσει την κοινωνική του υπόσταση, τις κοινωνικές του κατακτήσεις και φιλοδοξίες και εκτιμά τα υλικά αγαθά μόνο εφόσον συμβάλλουν προς αυτήν την κατεύθυνση».^[6] Η ενότητα της κοινότητας-κοινωνίας ήταν το αποτέλεσμα της ενότητας της γης, της αποκλειστικής υλικής βάσης που διασφάλιζε δυναμικά την κοινότητα συμφερόντων, καλλιεργώντας σχέσεις αμοιβαιότητας, κοινής αντίληψης, αλληλεγγύης, συντροφικότητας και κοινής δράσης, με αποκλειστικό σκοπό τη διασφάλιση της επιβίωσης, τη μεγιστοποίηση της ασφάλειας και την, ανάλογη με τις εκάστοτε συνθήκες, αριστοποίηση του κοινού συμφέροντος.

Αντίθετα, η διάσπαση της ενότητας της κοινόκτητης γης, της κοινής υλικής βάσης της ύπαρξης των ανθρώπων και της προόδου της αρχαίας κοινωνίας, σε μερίδια ατομικής ιδιοκτησίας[7] είχε, όπως ήταν φυσικό, ως αποτέλεσμα τη μετατροπή των ισότιμων μελών της κοινότητας σε ανισότιμους ατομικούς ιδιοκτήτες γης και σε μη ιδιοκτήτες γης ή σε μικρούς ιδιοκτήτες γης, η ζωή των οποίων στο εξής θα εξαρτάται από τα συμφέροντα και τη βούληση των ισχυρών ατομικών ιδιοκτητών γης, οι οποίοι θα ελέγχουν την παραγωγή των αγαθών και του πλούτου, αλλά και τη νομοθετική και πολιτική εξουσία.

Η ατομική ιδιοκτησία ανέτρεψε την έννοια της συλλογικά αυτοδιοικούμενης κοινότητας, που στηριζόταν στη συμμετοχή όλων στη λήψη των αποφάσεων που αφορούσαν το κοινό συμφέρον, στην ισότιμη συνεργασία για κοινό σκοπό, στην άμιλλα και στον αμοιβαίο σεβασμό της προσωπικότητας και της αξιοπρέπειας του άλλου που εδράζονταν στην ανάλογη με τις ανάγκες ισοκατανομή του πλούτου. Από τη στιγμή που η πολιτική εξουσία δίνει, ερήμην και ενάντια στην κοινωνία, νομική υπόσταση στην ατομική ιδιοκτησία και της προσδίδει ιδιότητες «ιερού δικαιώματος», την καθιστά «μήλον της Έριδος», πηγή ανταγωνισμού μέχρι θανάτου και δύναμη αποϊεροποίησης της ζωής του ανθρώπου, των ατομικών δικαιωμάτων, των πολιτικών και των κοινωνικών ελευθεριών του.

Έτσι, ανατράπηκε η λογική της κανονικότητας και η φιλοσοφία της κοινωνικότητας, και ο ομοιόμορφος κοινωνικός ιστός των κοινωνιών της ισοκατανομής μετασχηματίστηκε εξαιτίας του θεσμού της ατομικής ιδιοκτησίας από σύστημα ισότητας και ισονομίας σε ανομοιόμορφο σύστημα σχέσεων ανισότητας μεταξύ των ιδιοκτητών με τους μη ιδιοκτήτες, αλλά και των δύο με τη Φύση και τα παραγόμενα αγαθά, που ξαφνικά μετατράπηκαν από αξίες χρήσης, από κοινά αγαθά, σε εμπορεύματα, με αποτέλεσμα την εξάρτηση των μη ιδιοκτητών από τους ιδιοκτήτες.

Από αυτό το ιστορικό σημείο και μετά οι κοινωνίες δομούνται πάνω στις σχέσεις ατομικής ιδιοκτησίας και ανισότητας, κύριο χαρακτηριστικό των οποίων αποτελεί ο ανταγωνισμός τόσο μεταξύ των ατομικών ιδιοκτητών για το μεγάλωμα της ιδιοκτησίας του ενός σε βάρος του άλλου όσο και μεταξύ των ατομικών ιδιοκτητών γενικά και των μη ιδιοκτητών, που επιδιώκουν είτε ατομικά και εσφαλμένα να γίνουν και αυτοί ιδιοκτήτες είτε συλλογικά με στρατηγικό στόχο να καταργηθεί η ατομική ιδιοκτησία. Έκτοτε ολόκληρη η ιστορία της ανθρωπότητας είναι γεμάτη από κλιμακούμενους κοινωνικούς αγώνες για την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας και την αποκατάσταση της κανονικότητας της οικονομικής και κοινωνικής ισότητας μεταξύ των ανθρώπων.^[8]

Το γεγονός ότι η ατομική ιδιοκτησία υπερίσχυσε της κοινωνικότητας δεν οφείλεται κατά κανέναν τρόπο στην ανωτερότητά της, όπως υποστηρίζουν οι απολογητές και νομείς της, αλλά στο γεγονός ότι η ατομική ιδιοκτησία, ως ατομική, ταξική και κρατική εξουσία, επιστράτευσε τη βία των όπλων, των νόμων, των σκοταδιστικών ιερατείων και των εξουσιαστικών-κατασταλτικών δομών, με τα οποία έχτισε την κοινωνική κυριαρχία της πάνω σε βουνά πτωμάτων και σε ωκεανούς αίματος των αδικημένων που διαχρονικά αποζητούσαν και συνεχίζουν να αποζητούν το δικαίωμα στη ζωή και στην ελευθερία, στη βάση της κοινωνικής ισότητας και της κοινωνικής δημοκρατίας των ίσων.

Η αντικοινωνική φύση της ατομικής ιδιοκτησίας άλλαξε ριζικά την κοινωνική δομή και μετέβαλε τους ανθρώπους σε θανάσιμα ανταγωνιζόμενα υποκείμενα, που χάνουν την κοινωνικότητά τους και, για να επιβιώσουν, συσπειρώνονται σε θανάσιμα ανταγωνιστικές κοινωνικές συμμορίες και σε εχθρικές τάξεις. Καταργώντας όμως την κοινωνικότητα, η ατομική ιδιοκτησία επέβαλε τον αντικοινωνικό ατομισμό, ο οποίος λειτουργεί ως σπόρος διχασμού, ανταγωνισμού, πολεμικών συγκρούσεων και εγκληματικότητας. Αν λοιπόν η ατομική ιδιοκτησία, και όχι η ανθρώπινη φύση ή το «κακό το ριζικό μας», διασπά τις κοινωνίες σε θανάσιμα ανταγωνιζόμενους ιδιοκτήτες, σε ανταγωνιζόμενες κοινωνικές τάξεις και σε ανταγωνιζόμενα έθνη, τότε γίνεται φανερό πως η ουσιαστική κατάργησή της θα συμβάλει στην επανασυμφιλίωση των ανθρώπων, στην αποκατάσταση της ενότητας των κοινωνιών και στην ειρήνευση μεταξύ ανθρώπων και εθνών, μεταξύ Φύσης και κοινωνίας, πάνω στην οποία θα ανθίσει ένας νέος οικουμενικός ουμανιστικός πολιτισμός.

Ας φανταστούμε μια μορφή κοινωνικής οργάνωσης χωρίς ατομική ιδιοκτησία, που σε τελική ανάλυση σημαίνει μια κοινωνία χωρίς εξουσία, χωρίς ανισότητες, αδικίες, συγκρούσεις και εγκληματικότητα, για να κατανοήσουμε ότι ένας τεράστιος πλούτος καταναλώνεται αντιπαραγωγικά για να κινηθεί ένας ολόκληρος γαλαξίας από θεσμούς και υπηρεσίες προστασίας, υποτίθεται της κοινωνίας, αλλά στην ουσία προστασίας της ατομικής ιδιοκτησίας και της εξουσίας, όπως λ.χ. κτηματολόγια, υποθηκοφυλακεία, αγρονομεία, δικαστήρια, φυλακές, αστυνομία, στρατός, αλλά και ένα πλήθος ανθρώπων καταστρέφονται εξαιτίας της παραβατικότητας που σχετίζεται με την ατομική ιδιοκτησία. Ας σκεφτούμε ότι όλος αυτός ο πλούτος και το τεράστιο ανθρώπινο δυναμικό δεν σπαταλιέται για την υπεράσπιση της καταστροφικής ατομικής ιδιοκτησίας και της εξουσίας, αλλά αξιοποιείται για δημιουργικούς-ειρηνικούς σκοπούς, για να κατανοήσουμε πόσο ρεαλιστική είναι η ιδέα για την οικοδόμηση μιας κοινωνίας της ισότητας, της ειρήνης και της καθολικής ευημερίας.

Με τον όρο πολιτική αποδίδεται το αναφαίρετο δικαίωμα του Πολίτη να ασχολείται άμεσα, ατομικά και συλλογικά, θεσμικά και αποφασιστικά, με τα της Πολιτείας του, προκειμένου η Πολιτεία του, ως το κορυφαίο συλλογικό Εμείς, να διασφαλίζει και να προσφέρει σε όλα ανεξαίρετα τα μέλη της αναλογική κοινωνική ισότητα, ισονομία, ελευθερία, ευημερία και ευζωία. Όπως είναι γνωστό στις προϊδιοκτησιακές κοινωνίες, η αναλογική συμμετοχή όλων ανεξαίρετα των μελών τους στην παραγωγική δραστηριότητά τους ήταν αυτονόητη, όπως αυτονόητη ήταν και η αναλογική κοινωνική ισότητα με την έννοια της ίσης απολαβής για ίσες ανάγκες από τα κοινά αγαθά της κοινής προσπάθειας.

Με την εμφάνιση της ατομικής ιδιοκτησίας και συνακόλουθα της ατομικής και ταξικής εξουσίας πάνω στην κοινωνία καταργήθηκε η έννοια της κοινότητας, της αναλογικής κοινής προσπάθειας και της αναλογικής κατανομής των κοινών αγαθών, με άμεσο αποτέλεσμα την άνιση συμμετοχή στα της Πολιτείας και στα του παραγόμενου κοινωνικού πλούτου. Η ατομική ιδιοκτησία διέρρηξε,  τον κοινωνικό ιστό, διέσπασε τις κοινωνίες σε ατομικούς ιδιοκτήτες-εξουσιαστές-εκμεταλλευτές και σε μηδέν-κατέχοντες-εξουσιαζόμενους-εκμεταλλευόμενους με αποτέλεσμα τη ματωμένη πορεία του ανθρώπινου πολιτισμού, μέχρι που φτάσαμε στο σύγχρονο τρόπο παραγωγής, στον καπιταλισμό.

Η ατομική ιδιοκτησία άλλαξε και το περιεχόμενο του όρου πολιτική, γιατί την αφαίρεσε από την αυτοπροσδιοριζόμενη κοινωνία και τη μετέφερε στους επαγγελματίες πολιτικούς, στην κυβέρνηση και στο ταξικό κράτος των μεγαλοϊδιοκτητών των μέσων παραγωγής. Με αυτόν τον τρόπο η ταξική πολιτική υπέταξε την κοινωνία στην κοινωνικά μη ελεγχόμενη οικονομία με αποτέλεσμα την ανισομερή ανάπτυξη με τις τεράστιες οικονομικές, κοινωνικές και περιφερειακές ανισότητες, καθώς επίσης και την άνιση ανταλλαγή μεταξύ των διαφόρων χωρών και τον αποικιοκρατικό και ιμπεριαλιστικό διεθνή καταμερισμό της εργασίας σε βάρος των περισσότερων χωρών του πλανήτη. Υπ’ αυτές τις συνθήκες κυριαρχίας της ατομικής ιδιοκτησίας, το δικαίωμα των πολιτών ν’ αποφασίζουν για τη ζωή τους και για τη χώρα τους φαλκιδεύτηκε και κατάληξε σε «δικαίωμα ψηφοφόρου» κάθε τόσο και εφόσον η λεγόμενη «κοινοβουλευτική δημοκρατία’ δεν έχει μεταμορφωθεί σε φασιστική στρατιωτική δικτατορία. Για όλα αυτά τα αντικοινωνικά και παράλογα χρειάστηκαν θεωρίες, προπαγάνδα και βία που να κάνουν το μαύρο άσπρο, το λάθος σωστό, το «κρέας ψάρι» και το άδικο δίκαιο.

Ο Ιμμάνουελ Καντ,^[9] ένας από τους κυριότερους θεμελιωτές του λεγόμενου φιλελευθερισμού, δηλαδή της ιδεολογίας της ατομικής ιδιοκτησίας και της κοινωνικής ανισότητας, αποφαίνονταν ότι «όσοι είναι αναγκασμένοι να πουλάνε την εργατική τους δύναμη, όπως οι υπηρέτες, οι μισθωτοί εργάτες, οι υπάλληλοι καταστημάτων, δεν χρειάζεται να στοχάζονται, δεν πρέπει να αναρωτιούνται για τις αρχές με τις οποίες λειτουργεί η κοινωνία και φυσικά δεν μπορούν να είναι πολίτες με την πλήρη έννοια του όρου».^[10] Τις ίδιες αντιλήψεις είχαν, όπως θα δούμε στη συνέχεια, σχεδόν όλοι οι διανοούμενοι εκείνης της περιόδου των απαρχών του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Με απλά λόγια, ουσιαστικά αυτό σημαίνει ότι τους μη ιδιοκτήτες μέσων παραγωγής, που αναγκάζονται προκειμένου να ζήσουν να πουλάνε την πνευματική και μυϊκή τους δύναμη, δεν τους επιτρέπεται να ασχολούνται με τα κοινά, δηλαδή δεν τους επιτρέπεται να ασχολούνται με την Πολιτική και την Πολιτεία τους και σε τελική ανάλυση δεν τους επιτρέπεται να είναι Πολίτες, όπως ακριβώς συνέβαινε και στη δουλοκτητική κοινωνία.

Ο φιλελεύθερος Τζων Στιούαρτ Μιλ διαφωνεί με τον αποκλεισμό κοινωνικών τάξεων και στρωμάτων από την εκλογική διαδικασία και αντιπροτείνει να ψηφίζουν όλοι, αλλά με ένα σύστημα πολλαπλής ψήφου, ανάλογα με το επίπεδο μόρφωσης και το επάγγελμα που ασκεί ο κάθε ψηφοφόρος. Έτσι, ο ανειδίκευτος εργάτης θα πρέπει να έχει μία ψήφο, ο εκπαιδευμένος δύο, ένας αρχιεργάτης ή επιστάτης τρεις, ένας έμπορος τρεις ή τέσσερις και ένας νομικός, γιατρός, ιερέας ή ένας άνθρωπος των γραμμάτων και των τεχνών πέντε ή έξι ψήφους,^[11] ώστε «οι έξυπνες τάξεις να καθοδηγούν την κυβέρνηση και αυτή με τη σειρά της τις ηλίθιες (stupid) τάξεις».^[12] Μην ξεχνούμε ότι αυτές τις κοινωνικές τάξεις ακόμα και σύγχρονοι νεοφιλελεύθεροι τις θέλουν άλαλες και χωρίς κανένα δικαίωμα, αφού όλα τα δικαιώματα πηγάζουν από το δικαίωμα της ατομικής ιδιοκτησίας που αποφέρει πλούτο και εξουσία.^[13] Μάλιστα η διανόηση της δεξιάς ως ‘Πλατωνισμός’[14] και της αστικής/συστημικής αριστεράς, του τριτοτεταρτοδιεθνιστικού κρατικοκαπιταλισμού που καταχρηστικά εμφανίζεται ως κομμουνισμός, τις υποβαθμίζει ακόμα περισσότερο αποκαλώντας τες ‘μάζες’ και ‘όχλο’ που τάχα δεν έχουν δική τους κοινωνική συνείδηση, την οποία όμως φέρνουν απέξω, αλλά ως νόθα συνείδηση, οι «αστικές επαναστατικές πρωτοπορίες», αντιφάσκοντας με την πάγια διαλεκτική θέση ότι το κοινωνικό Είναι των ανθρώπων προσδιορίζει την κοινωνική τους συνείδηση. Βέβαια, η ταύτιση της βίας και του πλούτου με την εξυπνάδα και της αμορφωσιάς και της φτώχειας με την ηλιθιότητα μπορεί να βολεύει τον κερδοφόρο κοινωνικό ρατσισμό της αστικής ιδεολογίας, όμως ακόμα και σε συνθήκες βίας και οικονομικής-κοινωνικής ανισότητας δεν επιβεβαιώνεται επιστημονικά ως φυσική κατάσταση, αλλά ως συστημικό αποτέλεσμα βίαιων καπιταλιστικών οικονομικών, εκπαιδευτικών και θρησκευτικών θεσμών και αντίστοιχων κοινωνικών δομών που σκόπιμα και συστηματικά διασπούν τις κοινωνίες σε «έξυπνους» έχοντες και κατέχοντες και σε «ηλίθιους» μη έχοντες και μη κατέχοντες.

Με την εξαφάνιση και των τελευταίων οχυρών της φεουδαρχίας και του πολιτικού συστήματος της «ελέω θεού» και βίας μοναρχίας και την εμπέδωση του καπιταλισμού και της αστικής δημοκρατίας, η έννοια της πολιτικής φτώχυνε και περιορίστηκε στο να εκφράζει τη δραστηριότητα των κυρίαρχων οικονομικών δυνάμεων και των επαγγελματιών πολιτικών που λειτουργούν ως διαχειριστές των συμφερόντων των οικονομικά κυρίαρχων τάξεων. Όσοι αναγκάζονταν να πωλούν την πνευματική και σωματική τους δύναμη για να ζήσουν, στερούνταν ακόμα και αυτού του δικαιώματος να ψηφίζουν τους πολιτικούς διαχειριστές της Πολιτείας. Αυτές οι αντιλήψεις, περί φιλελευθερισμού, αποτυπώθηκαν στους πρώτους θεμελιακούς νόμους, στα λεγόμενα Συντάγματα του 18ου και του 19ου αιώνα όλων των ευρωπαϊκών χωρών, με τα οποία οι κυρίαρχες τάξεις κρατούσαν μακριά από το κοινωνικό Γίγνεσθαι το μεγαλύτερο και το δημιουργικότερο κομμάτι της κοινωνίας, με αποτέλεσμα ένας στους δώδεκα Βρετανούς πολίτες να έχει το δικαίωμα του εκλέγειν. Την ίδια περίοδο στη Γαλλία, λόγω της τιμοκρατικής ψήφου, από έναν πληθυσμό τριάντα δύο εκατομμυρίων μόνο 170 χιλιάδες είχαν δικαίωμα ψήφου.^[15] Στις ΕΠΑ, δικαίωμα ψήφου είχαν αρχικά μόνο λευκοί άνδρες που κατείχαν σοβαρή ιδιοκτησία.^[16] Η ραγδαία καπιταλιστική μεγέθυνση κατά τα τέλη του 19^ου αιώνα, που απαλλοτριώνοντας τη φτωχή αγροτιά την ενσωμάτωσε σταδιακά στο βιομηχανικό στρατό, υποχρέωσε την κυρίαρχη τάξη να παραχωρήσει τμηματικά και σε δόσεις το γενικό εκλογικό δικαίωμα στους προλετάριους και στις γυναίκες, αλλά κι αυτό ως ψευδαίσθηση δικαιώματος, αφού αυτό το σκιώδες δικαίωμα δεν μπορούσε ν’ αλλάξει παρά μόνο τους πολιτικούς διαχειριστές του κεφαλαίου και όχι το ίδιο το σύστημα του κεφαλαίου.

Η Ελλάδα αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση χώρας στην οποία η εξέλιξη του εκλογικού δικαιώματος επιφυλάσσεται μόνο για τους έχοντες ατομική ιδιοκτησία. Το Σύνταγμα του 1844 δεν προσδιόριζε τα προσόντα του εκλογέα. Αυτά προσδιορίστηκαν από τον εκλογικό νόμο της 18ης Μαρτίου 1844. Δικαίωμα ψήφου δινόταν σε «όλους τους εντός του βασιλείου γεννηθέντες Έλληνας που είχαν συμπληρώσει το 25ον έτος της ηλικίας τους και είχαν ιδιοκτησίαν τινά, κινητή ή ακίνητη, εντός της επαρχίας όπου έχουν την πολιτικήν διαμονήν των».^[17] Είκοσι χρόνια μετά, αλλάζει μόνο το όριο ηλικίας. Σύμφωνα με το άρθρο 4 του εκλογικού νόμου του 1864,«το δικαίωμα του ψηφοφορείν ανήκει εις πάντας τους κατά τους καθεστώτας νόμους πολίτας Έλληνας, συμπληρώσαντας το 21ον έτος της ηλικίας των, έχοντας ιδιοκτησίαν τινά ή μετερχομένους οιονδήποτε επάγγελμα ή επιτήδευμα»,^[18] στα οποία φυσικά δεν συμπεριλαμβάνονταν όσοι ζούσαν από εξαρτημένη εργασία.

Ο ιστορικός Παπαρρηγόπουλος μας πληροφορεί ότι μεταξύ αυτών που δεν είχαν εκλογικό δικαίωμα βρίσκονταν οι κληρικοί, οι ανεπάγγελτοι, οι παράφρονες, οι κατάδικοι, οι υπόδικοι για κακούργημα και όσοι έχασαν τη διαχείριση της περιουσίας τους.^[19] Γενικά, «του δικαιώματος του εκλέγειν στερούνταν όσοι ήταν κατώτερης κοινωνικής προέλευσης, δηλαδή “ανέστιοι”, “φερέοικοι”, “επαίτες” και οι “διάγοντες τον υπηρεσιακόν βίον”».^[20] Αν σε όλες αυτές τις κατηγορίες προσθέσουμε και τις γυναίκες, που η, ταυτισμένη απόλυτα με την ατομική ιδιοκτησία, πατριαρχική εξουσία τις ήθελε εκτός κοινωνίας και πολιτικής, τότε θα καταλήξουμε στο συμπέρασμα πως η ατομική ιδιοκτησία στέρησε και συνεχίζει να στερεί, με τον περιορισμό των πνευματικών, κοινωνικών και πολιτικών ελευθεριών, την αποφασιστική πλειονότητα των κοινωνιών και της εργαζόμενης ανθρωπότητας από το δικαίωμα ν’ αποφασίζει για τη ζωή και το μέλλον της.^[21] Αυτά, και χρειάζεται να υπογραμμιστεί στο σημείο αυτό, όσον αφορά το δικαίωμα του εκλέγειν, γιατί το δικαίωμα του εκλέγεσθαι δεν το στερούνται μόνο όσοι δεν έχουν αποκτήσει ακόμα το δικαίωμα του εκλέγειν, αλλά και όσοι έχουν το δικαίωμα του εκλέγειν αλλά στερούνται περιουσιακών στοιχείων ικανών να ανταποκριθούν στις ιδιαίτερα υψηλές δαπάνες των εξοντωτικών ανταγωνισμών τόσο μεταξύ των υποψηφίων διαφορετικών κομμάτων όσο και αυτών εντός του ιδίου κόμματος, που αποσκοπούν στην άμεση ή έμμεση εξαγορά των συνειδήσεων των ψηφοφόρων. Βέβαια, τέτοιο πρόβλημα δεν έχουν όσοι υποψήφιοι έχουν εξασφαλίσει αφανείς χρηματοδότες, την υποστήριξη ξένων πρεσβειών και συγκροτημάτων ΜΜΕ, με αντάλλαγμα διάφορες διευκολύνσεις που θα αποφέρουν πολλαπλάσια οφέλη στους υποστηρικτές τους. Διευκολύνσεις που φτάνουν μέχρι την προδοσία των ψηφοφόρων, συχνά μάλιστα μέχρι και την προδοσία της ίδια της πατρίδας τους.

Όλα αυτά βέβαια αφορούν την αστική δημοκρατία του κεφαλαίου, γιατί στην Άμεση Αθηναϊκή Δημοκρατία το πρόβλημα αυτό είχε λυθεί με τη μέθοδο της κλήρωσης μέχρι και του αριθμητικά τελευταίου πολίτη για ορισμένο χρόνο και με την επιφύλαξη της άμεσης ανάκλησης των βουλευτών και όσων άλλων ασκούσαν διοίκηση, γιατί γνώριζαν ότι «Δημοκρατικόν μεν είναι το κληρωτάς είναι τας αρχάς, το δ’ αιρετάς ολιγαρχικόν, και δημοκρατικόν μεν το μη από τιμήματος, ολιγαρχικόν δε το από τιμήματος»,^[22] πράγμα που σημαίνει ότι πραγματική δημοκρατία υπάρχει όπου και όταν όλοι ανεξαίρετα οι Πολίτες και ανεξάρτητα από ατομικές ιδιοκτησίες και περιουσίες (τιμήματα) κληρώνονται από την Εκκλησία του Δήμου για την υλοποίηση των αποφάσεών της και για την τήρηση των νόμων περί ισηγορίας, ισονομίας και ισοπολιτείας.

Όμως στην ιστορική μνήμη των δυνάμεων της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού είναι καταγεγραμμένες οι εμπειρίες των κοινωνιών της ισοκατανομής, της Αθηναϊκής Δημοκρατίας[23] αλλά και τα οράματά τους και οι διαχρονικοί αγώνες τους για την κοινωνική ισότητα, που πάντα στόχευαν στην κατάργηση της ατομικής και της κρατικής ιδιοκτησίας στα πλαίσια της άμεσης αταξικής δημοκρατίας και του οικουμενικού ουμανιστικού πολιτισμού.

Οι κοινωνίες της ισοκατανομής, όπως δείχνουν όλες οι σχετικές ανθρωπολογικές έρευνες, πορεύονταν με ρυθμούς και δράσεις που διατηρούσαν σε δημιουργική ισορροπία τη σχέση ενότητάς τους με τη Φύση. Είναι προφανές ότι η συνέχιση αυτής της πορείας θα οδηγούσε σε έναν διαφορετικό από το σημερινό πολιτισμό. Το πιθανότερο είναι ότι θα οδηγούσε σ’ έναν πολιτισμό του μέτρου και στα μέτρα του ανθρώπου, με λιγότερες, ίσως, αλλά καλύτερες, οδοντόπαστες, μάρκες και μοντέλα αυτοκινήτων και χωρίς περιττά αγαθά πολυτελείας, με λιγότερες τεχνικές και υπηρεσίες πειθαναγκασμού, χωρίς τανκς, βομβαρδιστικά αεροπλάνα και πυρηνικές βόμβες, χωρίς όπλα και καταστροφικούς πολέμους, αλλά οπωσδήποτε με περισσότερο ελεύθερο χρόνο για ελεύθερη δημιουργικότητα και συνεργασία, που θα τροφοδοτούσε μια κοινωνία της αξιοπρέπειας, της ισότητας και της κοινής ευτυχίας.

Ο Πλάτωνας, σε αντίθεση με τον Αριστοτέλη που ήταν θιασώτης της ατομικής ιδιοκτησίας, έχοντας μελετήσει την ήδη πλούσια εμπειρία από την εφαρμογή της ατομικής ιδιοκτησίας, και παρά το γεγονός ότι ο ίδιος ήταν μεγαλογαιοκτήμονας και παρά τις διάφορες ιδεαλιστικές θεωρητικές αντιφάσεις του, προσδοκά στην Ιδανική Πολιτεία του μια άλλη κοινωνία και έναν άλλο πολιτισμό, όπου καταστάσεις και έννοιες όπως «δικό μου και δικό σου», που «διασπούν την πόλη και την κάνουν πολλές αντί μία», δεν θα είναι νοητές, αφού «όλοι οι πολίτες μαζί, που δεν θα έχουν ούτε ιδιαίτερες κατοικίες, ούτε ιδιόκτητα χωράφια, ούτε κανένα ιδιαίτερο κτήμα […] δεν θα έχουν μέρος στο ίδιο το πράγμα που όλοι θα το λένε δικό μου, αλλά θα ανήκει σε όλους και το συμφέρον του ενός δεν θα είναι διαφορετικό από το συμφέρον του άλλου […], οπότε θα πάνε στο καλό και οι δίκες και οι καταγγελίες μεταξύ τους, αφού τίποτα κανείς δεν θα έχει ιδιαίτερο παρά το σώμα του και όλα τα άλλα κοινά και που αποτέλεσμα θα είναι να λείψουν αναμεταξύ τους οι διχόνοιες, όσες τουλάχιστον προέρχονται από κτηματικές διαφορές».^[24]

Όμως η βίαιη επιβολή της ατομικής ιδιοκτησίας πάνω στη γη και σε ανθρώπους είχε ως φυσικό επακόλουθο τη διατάραξη της ισοκατανομής και την επιβολή της οικονομικής και κοινωνικής ανισότητας, γεγονός που ξεστράτισε τον ανθρώπινο πολιτισμό και από πολιτισμό κοινωνικού αυτοπροσδιορισμού τον υποβάθμισε σε εξουσιαστική βαρβαρότητα των ατομικών ιδιοκτητών σε βάρος της υπόλοιπης κοινωνίας. Έτσι, φτάσαμε στη σημερινή καπιταλιστική βαρβαρότητα που προβατοποιεί την κοινωνία-ανθρωπότητα, καταστρέφει τη Φύση και γκριζάρει τους ορίζοντες ενός γόνιμου, πολυσθενικού, πολύχρωμου και ανθρωποκεντρικού-ανθρωπιστικού πολιτισμού.

Η ατομική ιδιοκτησία, ως ατομική εξουσία και εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, δεν άλλαξε μόνο τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι δημιουργούν, τρέφονται και συμβιώνουν, αλλά, κατά συνέπεια, άλλαξε και τον τρόπο με τον οποίο είναι υποχρεωμένοι να σκέπτονται, με αποτέλεσμα το πέρασμα από την πολιτική κουλτούρα τού Εμείς όλοι μαζί για το καλό όλων μας στην απολίτικη αντίληψη του Εγώ εναντίον όλων, ο σώζων εαυτόν σωθήτω και ο «θάνατός σου η ζωή μου».

Αυτή η αλλαγή που επέφερε η ατομική ιδιοκτησία αποτέλεσε και την αρχή της μεγάλης εκτροπής του ανθρώπινου πολιτισμού, η οποία αρχικά εκφράστηκε ως διαμάχη μεταξύ της ιδεαλιστικής-εξουσιαστικής και της υλιστικής-φυσικής φιλοσοφίας στην αρχαία Ελλάδα και στη συνέχεια πήρε τη μορφή της αντίθεσης μεταξύ θεοκρατίας και επιστήμης, για να καταλήξει σε αγεφύρωτη σύγκρουση μεταξύ κεφαλαίου και κοινωνίας-ανθρωπότητας ως οικονομία του Φόβου και της παρακμής, η οποία σταδιακά μορφοποιείται ως καπιταλιστική παρακμή και βαρβαρότητα, ως αμερικανισμός^[25] και «ως πολιτισμός του θανάτου»^[26].

Έξοδος από αυτή τη ζοφερή πραγματικότητα δεν είναι νοητή χωρίς την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας, χωρίς την κατάργηση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, τη μόνη αναγκαία και ικανή ανατροπή-συνθήκη για την αποκατάσταση της κοινωνικής ισότητας μεταξύ των ανθρώπων, της ενότητας της κοινωνίας, της ενότητας της ανθρωπότητας και της ενότητας μεταξύ κοινωνίας-ανθρωπότητας και Φύσης-Βιόσφαιρας και της ειρήνευσης της ζωής και της ανθρώπινης ύπαρξης, που ως αταξικός οικουμενικός ουμανιστικός πολιτισμός μπορεί να δίνει νόημα, σκοπό και περιεχόμενο στη ζωή, στην ύπαρξη και στην ανθρώπινη περιπέτεια[27].

Η κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας και όλων των μορφών καταπιεστικής εξουσίας[28] θα δώσει την ευκαιρία σε όλες τις μορφές της τέχνης να πάψουν να υποτάσσονται στο χρήμα και στην εξουσία και να δημιουργούν με σκυμμένο το κεφάλι. Σε συνθήκες αμεσοδημοκρατικής αυτοδιεύθυνσης της κοινωνίας οι τέχνες θα στραφούν από το γκρίζο, το μαύρο, το τραγικό και το γκροτέσκο, από το μοιρολόι, την απελπισία και το θρήνο στο πολύχρωμο, το αισιόδοξο, το δημιουργικό και το ξάστερο της ελευθερίας των ίσων και της γόνιμης διαφορετικότητας των ευτυχισμένων ανθρώπων που έρχονται από μακριά για να πάνε τον ανθρώπινο πολιτισμό ακόμα μακρύτερα, στους άπειρους ορίζοντες του διαχρονικού ονείρου του ανθρώπου και στον πολυδιάστατο homo humanisticus universalis, προϋπόθεση ικανή και αναγκαία για το ξεπέρασμα της  μονοδιάστατης βίαιης και καταστροφικής καπιταλιστικής βαρβαρότητας και του μονοδιάστατου homo economicus individualis.

 

 

---

[1] Oscar Wilde (1854-1900). Ιρλανδός μυθιστοριογράφος, ποιητής, δραματουργός.

[2] Karl Paul Polanyi (1886-1964). Ούγγρος οικονομολόγος, κοινωνιολόγος, ανθρωπολόγος.

[3] Ο Satsok Sopmal είναι εκπρόσωπος της φυλής No mister Capital, στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Κοινωνικής Ισότητας.

[4] Γιώργος Κολέμπας. Εκπαιδευτικός, συγγραφέας, θεωρητικός της Τοπικοποίησης και οικο-γεωργός με στόχο την οργάνωση της βιολογικής οικοπαραγωγής.

[5] Λάμπος Κώστας, Θεός και Κεφάλαιο. Δοκίμιο για την σχέση μεταξύ θρησκείας και εξουσίας. ΚΟΥΚΚΙΔΑ, Αθήνα 2015.

[6] Καρλ Πολάνυι, Ο μεγάλος μετασχηματισμός, σελ. 48.

[7]   «Ως ατομική ιδιοκτησία νοείται η μεγάλη ατομική κατοχή μέσων παραγωγής που με την άμεση ή την έμμεση αναγκαστική συνδρομή ξένης εξαρτημένης εργασίας παράγει κέρδος και συνεπώς κοινωνικά ανεξέλεγκτο ιδιωτικό πλούτο, ανισότητες, αδικίες,  ανταγωνισμούς και πολέμους, σε αντίθεση με την μικρή ‘πλασματική ιδιοκτησία’, η οποία επιχειρεί την επιβίωση των οικογενειών με την συνδρομή της εργασίας ολόκληρης της οικογένειας, που στις περισσότερες περιπτώσεις παράγει φτώχεια, δυστυχία, οικονομική και πολιτική  εξάρτηση από τις τοκογλυφικές τράπεζες, τους τοκογλύφους και το αστικό κράτος», βλέπε διεξοδικά, Λάμπος Κώστας, Η γέννηση και ο θάνατος της ατομικής ιδιοκτησίας. Η ιδιοκτησία ως μήτρα εξουσίας, ανισότητας, εγκληματικότητας, σκοταδισμού και ανηθικότητας, ΚΟΥΚΚΙΔΑ, Αθήνα 2017

[8] Βλ. σχετικά: Κώστας Λάμπος, Άμεση Δημοκρατία και Αταξική Κοινωνία, σελ. 61-256.

[9] Immanuel Kant (1724-1804). Γερμανός φιλόσοφος.

[10] Immanuel Kant, Über den Gemeinspruch: Das mag in der Theorie richtig sein, taugt aber nicht für die Praxis [Για το λαϊκό ρητό: Αυτό μπορεί να είναι στη θεωρία σωστό, αλλά δεν αρκεί για την πράξη], herausgegeben von Heiner F. Klemme, Hamburg 1992.

[11] John Stuart Mill, Thoughts on parliamentary reform, in: Collected Works 19, σελ. 323, αναφέρεται στο Βασίλης Γρόλλιος, «Το θέσφατο της ιδιοκτησίας», στο http://www.aristerovima.com/details.php?id=417

[12] Αναφέρεται στο Βασίλης Γρόλλιος, «Το θέσφατο της ιδιοκτησίας».

[13] «Δεν υπάρχει κάποιο extra δικαίωμα στην “ελευθερία του λόγου” ή στην ελευθερία του Τύπου, πέρα από τα δικαιώματα ιδιοκτησίας που ένα άτομο μπορεί να έχει σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση». Murray N. Rothbard, The Ethics of Liberty, New York University Press, 1998, σελ. 114.

[14] Βλέπε, Λάμπος Κώστας, Ο Πλατωνισμός ως διαχρονική εξουσιαστική ιδεολογία. Η άλλη ανάγνωση της ιστορίας, ΚΟΥΚΚΙΔΑ, Αθήνα 2024.

[15] Π. Πετρίδης, Πολιτικές δυνάμεις και συνταγματικοί θεσμοί στη νεότερη Ελλάδα (1844-1940), Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, Θεσσαλονίκη 1992, σελ. 23.

[16] Κάρεν Ε. Λαγκ, «Ψήφος στη Δημοκρατία», National Geographic, τεύχος 5, Νοέμβρης 2004, σελ.16-18.

[17] Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1980, τόμος ΙΓ΄, σελ. 112.

[18] Γεώργιος Χ. Σωτηρέλης, Σύνταγμα και εκλογές στην Ελλάδα (1864-1909). Ιδεολογία και πράξη της καθολικής ψηφοφορίας, Θεμέλιο, Αθήνα 2003, σελ. 169 (υπογράμμιση Κ.Λ.).

[19] Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, σελ. 241.

[20] Γεώργιος Χ. Σωτηρέλης, Σύνταγμα και εκλογές στην Ελλάδα, σελ.172 (υπογράμμιση Κ.Λ.).

[21] Η χρονολογική σειρά απόκτησης πλήρους δικαιώματος ψήφου από τις γυναίκες, σύμφωνα με σκόρπια στοιχεία, παρουσιάζει την παρακάτω ενδεικτική εικόνα: Αυστραλία 1874 (εκατό ολόκληρα χρόνια μετά τη Γαλλική και την Αμερικανική Επανάσταση), Καναδάς 1887, Νέα Ζηλανδία 1893, Φινλανδία 1906, Ισλανδία, Νορβηγία 1913, Δανία 1915, Ρωσία (ΕΣΣΔ), Ολλανδία 1917, Γερμανία, Αυστρία, Τσεχοσλοβακία, Ουγγαρία και Νότια Αφρική 1919, Ενωμένες Πολιτείες Αμερικής 1920, Σουηδία 1921, Αγγλία, Παλαιστίνη 1928, Ινδίες 1929, Πορτογαλία, Ισπανία 1931, Βραζιλία 1933, Τουρκία 1934, Γαλλία 1945, Βέλγιο, Ιταλία 1946, Ελλάδα 1952, Κύπρος 1960, Ελβετία 1971, Κουβέιτ 2003, Μπουτάν 2008. Βλ. Μυρσίνη Βουνάτσου, «Ισότητα. Πότε ψήφισαν για πρώτη φορά οι γυναίκες», στο http://paleochori-lesvos.blogspot.gr/2013/03/blog-post_6457.html. Βλ. επίσης, Ελισάβετ Μακρίδη-Μπεσίλα, Η συνταγματική κατοχύρωση της αρχής της ισότητας των φύλων, Πάντειος Ανωτάτη Σχολή Πολιτικών Επιστημών, Αθήνα 1983, σελ. 6-7.

[22] Αριστοτέλης, Πολιτικά, 1294b.

[23] Βλέπε αναλυτικά, Λάμπος Κώστας, Άμεση Δημοκρατία και Αταξική Κοινωνία. Η Μεγάλη Πορεία της ανθρωπότητας προς την κοινωνική ισότητα και τον ουμανισμό, ΝΗΣΙΔΕΣ, Θεσσαλονίκη 2012.

[24] Πλάτων, Πολιτεία, τόμος 1, Κάκτος, Αθήνα 1992, σελ. 371-377.

[25] Βλ. Κώστας Λάμπος, Αμερικανισμός και παγκοσμιοποίηση. Οικονομία του Φόβου και της παρακμής, Παπαζήσης, Αθήνα 2009.

[26] «Το αμερικανικό όνειρο είναι σε μεγάλο βαθμό παγιδευμένο στο ένστικτο του θανάτου. […] Αναλωνόμαστε στην προστασία των ιδιοτελών συμφερόντων και έχουμε δημιουργήσει την πιο ισχυρή στρατιωτική μηχανή σε όλη την ιστορία για να πάρουμε αυτό που θέλουμε και πιστεύουμε ότι μας αξίζει. Θεωρούμε τους εαυτούς μας περιούσιο λαό και άρα προικισμένο με το δικαίωμα να νέμεται μεγαλύτερο μερίδιο από τα δώρα της Γης. Δυστυχώς, το ίδιον συμφέρον μας μεταμορφώνεται σταδιακά σε καθαρό εγωισμό. Έχουμε γίνει πολιτισμός του θανάτου», Jeremy Rifkin, Το ευρωπαϊκό όνειρο, Λιβάνης, Αθήνα 2005, σελ. 602-603.

[27] Βλέπε, Λάμπος Κώστας, Κοινωνική αν/Ισότητα και αταξικός Ουμανισμός, Δοκίμιο πολιτικής φιλοσοφίας της πράξης, ΚΟΥΚΚΙΔΑ,  Αθήνα 2023.

[28] Βλέπε Λάμπος Κώστας, Ο Μεγάλος Αταξικός Ουμανιστικός Μετασχηματισμός, ΚΟΥΚΚΔΑ, Αθήνα 2026.